AI Act-tijdlijn: wat er in 2026 daadwerkelijk in werking is getreden
Op 2 augustus 2026 begon de algemene toepassing van Verordening (EU) 2024/1689, niet de AI-geletterdheid van artikel 4. Artikel 4 staat in hoofdstuk I en geldt sinds 2 februari 2025. Verordening (EU) 2026/1744 van 8 juli 2026 verving de tekst: aanbieders en gebruiksverantwoordelijken nemen maatregelen om de AI-geletterdheid van personeel en van anderen die namens hen met AI-systemen werken te ondersteunen. Die plicht houdt niet in dat zij een bepaald niveau voor personen moeten waarborgen. Hoog-risicosystemen uit bijlage III vallen onder de zware eisen vanaf 2 december 2027, systemen uit bijlage I vanaf 2 augustus 2028.
De opbouw van de verordening staat in de EU AI Act-uitleg. Wat een organisatie daarna in procedures zet, staat in AI Act in de praktijk. De risicoklasse van een systeem is na te gaan met de EU AI Act-categoriechecker. Artikel 4, artikel 113 en Verordening (EU) 2026/1744 zijn op 2026-10-30 gelezen op EUR-Lex.
De officiële EC-tijdlijn: een geactualiseerd overzicht
De introductie van de AI Act volgt een wettelijk vastgelegd stappenplan dat over een periode van vier jaar uitrolt. Volgens de geactualiseerde richtlijnen van de EC AI Act Service Desk, gecontroleerd op 2026-11-02, ziet de officiële fasering van de verordening er als volgt uit:
- 01 augustus 2024 — Inwerkingtreding: De verordening trad twintig dagen na publicatie in het Publicatieblad van de Europese Unie officieel in werking. Dit markeerde de start van de wettelijke overgangstermijnen.
- 02 februari 2025 — Hoofdstuk I, waaronder artikel 4, en hoofdstuk II: Artikel 113, derde alinea, punt a, van Verordening (EU) 2024/1689 zegt dat hoofdstuk I en hoofdstuk II vanaf deze datum gelden. Artikel 4 over AI-geletterdheid staat in hoofdstuk I, direct vóór hoofdstuk II. Verordening (EU) 2026/1744 hield die datum in stand en zette alleen artikel 5, lid 1, eerste alinea, punten (ba) en (bb), en artikel 5, leden 1a en 1b, op 2 december 2026.
- 02 augustus 2025 — GPAI-regels en bestuursstructuur: De voorschriften voor General-Purpose AI (GPAI)-modellen, de verplichtingen voor modelaanbieders met systeemrisico's, de oprichting van het Europese AI Office en de aanstelling van de Scientific Panel van onafhankelijke deskundigen werden operationeel.
- 02 augustus 2026 — Algemene toepassingsdatum: Artikel 113 zegt dat de verordening vanaf deze datum geldt, behalve waar dat artikel een andere datum noemt. Artikel 4 hoort hier niet bij.
- 02 december 2026 — Nieuwe verboden in artikel 5, en artikel 50, lid 2, voor systemen die al op de markt waren: Artikel 5, lid 1, eerste alinea, punten (ba) en (bb), en artikel 5, leden 1a en 1b, gelden vanaf deze datum. Aanbieders van systemen die vóór 2 augustus 2026 op de markt waren en synthetische audio, beeld, video of tekst genereren, moeten tegen deze datum aan artikel 50, lid 2, voldoen. Die overgang staat in artikel 111, lid 4.
- 02 augustus 2027 — Verplichte regulatory sandboxes in lidstaten: Elke EU-lidstaat moet op deze datum ten minste één nationale proeftuin voor regelgeving (regulatory sandbox) operationeel hebben om innovatie in verantwoorde AI te ondersteunen.
- 02 december 2027 — Toepassing op Annex III-hoogrisicosystemen: Inwerkingtreding van de zware conformiteits- en kwaliteitseisen voor op zichzelf staande hoog-risico AI-systemen (zoals AI in werving en selectie, kredietbeoordeling, rechtspraak en biometrie), verschoven via de Digital Omnibus.
- 02 augustus 2028 — Toepassing op Bijlage I-producten: Toepassing van de verplichtingen op AI-systemen die dienen als veiligheidscomponenten in reeds gereguleerde fysieke producten (zoals medische hulpmiddelen, luchtvaart, liften en machines).
Wat er sinds de oorspronkelijke planning veranderde
Het oorspronkelijke tijdspad uit 2024 ging ervan uit dat alle verplichtingen rondom hoog-risico AI-systemen in bijlage III exact 24 maanden na inwerkingtreding — op 2 augustus 2026 — van kracht zouden worden. Tijdens de voorbereidende fasen in de eerste helft van 2026 bleek dat zowel de markt als de Europese standaardisatie-organisaties meer tijd nodig hadden. Het ontbreken van volledig afgeronde geharmoniseerde Europese normen (CEN/CENELEC) dreigde te leiden tot rechtsonzekerheid en juridische patstellingen bij conformiteitsbeoordelingen.
Om een juridisch vacuüm te voorkomen, heeft de Europese wetgever in het zomerreces van 2026 ingegrepen door middel van gerichte wetgeving. Hierdoor is er een scherp onderscheid ontstaan tussen wat per augustus 2026 wél verplicht is geworden en wat is uitgesteld naar latere jaren.
De Digital Omnibus op AI en de verschoven termijnen
De verschuiving staat in Verordening (EU) 2026/1744, de Digital Omnibus on AI. De verordening is gedateerd 8 juli 2026 en ondertekend te Straatsburg op die dag. Het slotartikel zegt dat zij in werking treedt op de derde dag na publicatie in het Publicatieblad. EUR-Lex vermeldt 27 juli 2026 als eerste datum van inwerkingtreding.
Artikel 1, punt 40, vervangt artikel 113, derde alinea, punt c. Hoofdstuk III, afdelingen 1, 2 en 3, met uitzondering van artikel 6, lid 5, geldt vanaf 2 december 2027 voor systemen die volgens artikel 6, lid 2, en bijlage III hoog risico zijn, en vanaf 2 augustus 2028 voor systemen die volgens artikel 6, lid 1, en bijlage I hoog risico zijn. Overweging 40 noemt 2 augustus 2026 als de oorspronkelijke datum van die hoog-risicoverplichtingen.
Wat er op 2 augustus 2026 WÉL in werking is getreden
Het is een wijdverbreid misverstand dat de Digital Omnibus de gehele AI Act heeft uitgesteld. Op 2 augustus 2026 is de hoofdmoot van de algemene verordening onverkort van kracht geworden. Organisaties die AI-systemen ontwikkelen, importeren of toepassen binnen de EU moeten vanaf deze datum voldoen aan een reeks dwingende wettelijke voorschriften.
In de eerste plaats zijn de transparantievoorschriften uit Artikel 50 van de AI Act nu volledig afdwingbaar. Dit houdt in dat organisaties verplicht zijn om het voor natuurlijke personen duidelijk te maken wanneer zij interageren met een AI-systeem (zoals geautomatiseerde klantenservice chatbots). Voor systemen die vóór 2 augustus 2026 op de markt waren, geeft artikel 111, lid 4, tijd tot 2 december 2026 om aan artikel 50, lid 2, te voldoen.
Artikel 4 is niet op 2 augustus 2026 geactiveerd. De bepaling staat in hoofdstuk I en geldt sinds 2 februari 2025. De tekst die nu geldt, is die van Verordening (EU) 2026/1744, artikel 1, punt 5. Aanbieders en gebruiksverantwoordelijken nemen maatregelen om de ontwikkeling van AI-geletterdheid te ondersteunen bij hun personeel en bij andere personen die namens hen AI-systemen exploiteren en gebruiken. De verplichting houdt niet in dat zij een bepaald niveau van AI-geletterdheid moeten waarborgen voor personen. Een plicht om aan te tonen dat medewerkers voldoende kennis hebben, staat in die tekst niet.
De regels die artikel 113, derde alinea, punt b, noemt, horen niet bij 2 augustus 2026. Dat punt zet hoofdstuk V, afdeling 4 van hoofdstuk III, hoofdstuk VII, hoofdstuk XII en artikel 78, met uitzondering van artikel 101, op 2 augustus 2025. Een vergelijking met regels buiten de Unie staat in AI-wetgeving buiten de EU.
Nieuwe verboden en overgangsregels voor deepfakes
Verordening (EU) 2026/1744 wijzigt artikel 5. Overwegingen 10 en 11 noemen AI-systemen die niet-consensueel intiem materiaal genereren of manipuleren, en materiaal van seksueel misbruik van kinderen. Artikel 5, lid 1, eerste alinea, punten (ba) en (bb), en artikel 5, leden 1a en 1b, gelden vanaf 2 december 2026.
Artikel 111, lid 4, zoals toegevoegd door Verordening (EU) 2026/1744, is smaller dan een algemeen marktverbod. Aanbieders van AI-systemen, ook general-purpose systemen, die synthetische audio, beeld, video of tekst genereren en die vóór 2 augustus 2026 op de markt zijn gebracht, moeten uiterlijk 2 december 2026 de stappen hebben gezet om aan artikel 50, lid 2, te voldoen.
Wat betekent dit voor organisaties: concrete implicaties
Voor bedrijven, overheidsinstellingen en maatschappelijke organisaties betekent de situatie per augustus 2026 dat er direct actie vereist is, ongeacht het uitstel voor hoog-risico systemen. Organisaties kunnen niet wachten tot 2027 om hun AI-governance in te richten.
De concrete implicaties die per direct (gecontroleerd op 2026-11-02) gelden zijn:
- Verplichte AI-inventarisatie en audit: Organisaties moeten exact in kaart brengen welke AI-systemen in gebruik zijn, welke gegevensbronnen worden gebruikt, en of er sprake is van generatieve AI-componenten die onder de transparantieverplichtingen vallen.
- Maatregelen voor AI-geletterdheid: Aanbieders en gebruiksverantwoordelijken nemen maatregelen om de AI-geletterdheid van personeel en van anderen die namens hen met AI werken te ondersteunen. Artikel 4 eist niet dat zij een bepaald niveau voor personen waarborgen, en eist geen bewijs dat elke medewerker voldoende kennis heeft.
- Aanpassen van klantinterfaces en openbaarmakingen: Elke applicatie waarbij een eindgebruiker communiceert met een AI-systeem moet voorzien zijn van duidelijke en begrijpelijke notificaties. Bij het publiceren van AI-gegenereerde content moet de herkomst expliciet vermeld worden.
- Overgangsregel voor hoog-risicosystemen (artikel 111, lid 2): Systemen die al op de markt of in gebruik waren vóór de toepassingsdatum van hoofdstuk III uit artikel 113, vallen alleen onder de verordening als het ontwerp daarna significant wijzigt. Aanbieders en gebruiksverantwoordelijken van hoog-risicosystemen die voor publieke autoriteiten zijn bedoeld, moeten uiterlijk 2 augustus 2030 de nodige stappen hebben gezet. De bepaling staat in artikel 111, lid 2, zoals vervangen door Verordening (EU) 2026/1744. Het is niet artikel 113, lid 2.
- Voorbereiding op de 2027/2028-mijlpalen: Leveranciers van potentiële hoog-risico systemen (zoals AI voor personeelsselectie, toegang tot financiële diensten of kritieke infrastructuur) moeten de extra tijd benutten om hun Kwaliteitsmanagementsysteem (KMS) en risicobeheersingsprocessen op te bouwen.
De Nederlandse context en Uitvoeringswet AI-verordening
In Nederland wordt de Europese verordening nader verankerd via de nationale Uitvoeringswet AI-verordening. De voorbereiding hiervan bevindt zich in een beslissende fase. Tussen 20 april 2026 en 1 juni 2026 heeft het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat de concept-uitvoeringswet opengesteld voor openbare internetconsultatie.
Uit de consultatiedocumenten blijkt dat het Nederlandse kabinet kiest voor een gedecentraliseerd, hybride toezichtsmodel. In plaats van het oprichten van één nieuwe, centrale AI-autoriteit worden de toezichtstaken verdeeld over tien bestaande markttoezichthouders. Dit betreft onder meer de Autoriteit Financiële Markten (AFM), De Nederlandsche Bank (DNB), de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA), de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa), de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ), en de Nederlandse Arbeidsinspectie.
Binnen deze structuur vervullen twee instanties een centrale, coördinerende rol:
- Autoriteit Persoonsgegevens (AP): De AP treedt op als coördinerend toezichthouder voor grondrechtenbescherming, algoritmes en verwerking van persoonsgegevens binnen AI-systemen. De AP herbergt tevens de Directie Algoritme-toezicht.
- Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI): De RDI is aangewezen als het wettelijke Single Point of Contact (SPOC) voor de Europese Commissie en overige EU-lidstaten. De RDI is ook verantwoordelijk voor de markttoezichthoudersrol op de algemene productveiligheid, GPAI-modellen en technische conformiteit.
Op de controledatum van 7 augustus 2026 is de Uitvoeringswet AI-verordening nog niet definitief aangenomen door de Tweede en Eerste Kamer; het wetsvoorstel bevindt zich na de verwerking van de consultatierespons in de fase van redactionele aanpassing en advisering door de Raad van State. Voor een uitgebreid overzicht van de bevoegdheidsverdeling en de rolverdeling tussen de diverse toezichthoudende instanties, zie het dossier over AI-toezicht in Nederland waarin de tien toezichthouders afzonderlijk worden behandeld.
Normering en technische standaarden: EN 18286
Een essentiële pijler onder de uitvoering van de AI Act is de ontwikkeling van geharmoniseerde Europese normen door CEN/CENELEC, de Europese standaardisatie-organisaties. Deze normen bieden concrete technische specificaties waaraan systemen moeten voldoen om te profiteren van het wettelijke 'vermoeden van conformiteit'.
Op 22 juli 2026 heeft CEN/CENELEC een belangrijke mijlpaal bereikt met de officiële publicatie van de geharmoniseerde norm EN 18286 (Quality Management System for AI applications). Deze norm specificeert de eisen voor het opzetten, implementeren en onderhouden van een kwaliteitsmanagementsysteem voor AI-ontwikkeling en AI-toepassingen.
EN 18286 fungeert als een praktisch kader dat aansluit bij bestaande ISO/IEC-normen (zoals ISO/IEC 42001), maar bevat specifieke toevoegingen die direct invulling geven aan de vereisten van de Europese AI Act op het gebied van risicobeheer, datagovernance, transparantie en menselijk toezicht. Hoewel de wettelijke verplichtingen voor hoog-risico systemen zijn uitgesteld naar 2027, wordt het hanteren van EN 18286 door de EC AI Act Service Desk nadrukkelijk aanbevolen als de beste praktijk voor organisaties die hun governance per direct op orde willen brengen.
Voor meer verdieping in het samenspel tussen Europese harmonisatienormen en internationale standaarden zie het overzicht van AI-standaarden en normering waarin de relevante ISO- en CEN-kaders grondig worden geanalyseerd.
Conclusie en strategische vooruitblik
De data die op 2026-10-30 in de wettekst zijn teruggevonden, zijn deze. Verordening (EU) 2024/1689 trad in werking op 1 augustus 2024 en geldt in het algemeen vanaf 2 augustus 2026. Hoofdstuk I, met artikel 4, geldt vanaf 2 februari 2025. Verordening (EU) 2026/1744 van 8 juli 2026 verving artikel 4. EUR-Lex noemt 27 juli 2026 als eerste datum van inwerkingtreding. Het slotartikel van die verordening spreekt van de derde dag na publicatie in het Publicatieblad. Hoofdstuk III, afdelingen 1 tot en met 3, geldt voor bijlage III vanaf 2 december 2027 en voor bijlage I vanaf 2 augustus 2028. Artikel 5, lid 1, punten (ba) en (bb), en artikel 5, leden 1a en 1b, gelden vanaf 2 december 2026.
Artikel 4 eist maatregelen die AI-geletterdheid ondersteunen. Het eist geen gewaarborgd niveau voor personen en geen bewijs per medewerker. De primaire teksten staan op EUR-Lex, Verordening (EU) 2024/1689 en EUR-Lex, Verordening (EU) 2026/1744.
Overzicht: Legal tech: AI in de juridische praktijk — tools, NOvA-aanbevelingen, Rechtspraak en AI Act op één pagina.


